آنگاه از دو دريانورد دانشمند ، پيرى ريس و سيدى على چلبى ، و معاصران كوچكترشان ، پياله پاشا و طرغود و على پاشا ، و ديگران كه به فرماندهى ناوگان رسيده‌اند ياد مىشود و يك تابلوى كامل و متنوع و زنده را در مقابل خويش مىبينيم كه گزارش جنگهاى دريايى با نظريّات جغرافيايى رايج آن روزگار درآميخته است . قسمت دوّم و كوچكتر كتاب هفت فصل كوتاه دارد كه مؤلّف در ضمن آن از ديوان بحريه و ناوگان به عصر خود سخن دارد و فهرستى از همهء فرماندهان نيروى دريايى با توضيح نظام ادارى و توصيف كامل اقسام كشتى و روش جنگ دريايى به دست مىدهد . كتاب با يك مقدّمهء مختصر جغرافيايى آغاز مىشود كه از درياها و سواحل اروپا و وصف مفصّل جمهورى و نيز و اراضى تابع آن سخن دارد . نبايد از ياد برد كه در آن روزگار و نيز ميان دولتهاى مورد توجّه عثمانى مقامى معتبر داشت . از سرگذشت حاجى خليفه خوب معلوم مىشود كه يك مرد خشكى بوده ، يعنى دريا را خوب نمىشناخته است ، با وجود اين ، در اين كتاب نشان مىدهد كه با جغرافياى دريانوردى و نوشته‌هاى دريايى خوب آشناست و در مسائل مربوط بدان اطّلاعات وسيع دارد . و از اينجا معلوم مىشود كه يادگار گذشتهء درخشان در خاطر همهء تركان زنده بوده و دانشوران به تذكار آن مىباليده‌اند . به احتمال قوى تعدادى از معاصران وى ناظر حوادث گذشته بوده‌اند ، زيرا مقدارى حكايات وى به طور شفاهى روايت شده است . لازم به گفتن نيست كه منابع حاجى خليفه در زمينهء كتاب بسيار فراوان بوده است و شامل رشته‌هاى مختلف و از جمله غزوات خير الدين پاشا مىشده است . اين كتاب يادداشتهاى دريا سالار و راهزن دريايى معروف ترك است كه به دوران سلطان سليمان قانونى براى سنان چاووش تقرير كرده است . 151 بىگفت و گو مطالب وى دربارهء قهرمانان ديگر به چنين منابعى تكيه داشته است . از فراوانى نسخه‌هاى تحفة الكبار معلوم توان داشت كه كتاب رواج بسيار يافته است . نسخهء كتاب در اروپا و در استانبول مكرّر هست ، نسخهء مؤلّف به خطّ خود او در شهر اخير موجود است ، 152 ولى چيزى كه بخصوص شهرت كتاب را افزوده چاپ بسيار نفيس ابراهيم متفرّقه است كه به سال 1729 / 1141 ه . يعنى سه سال پيش از جهان‌نما در سه جلد انتشار يافته كه به خوبى و زيبايى همسنگ جهان‌نماست . 153 نسخهء چاپى هفتاد و پنج صفحه به قطع رحلى بزرگ است با هفت صفحه مقدّمه و دو صفحه غلطنامه و پنج نقشه از نيمكرهء زمين و درياى مديترانه و درياى سياه و جزاير تابع دولت عثمانى و درياى آدرياتيك و جزاير آن ، و يكى هم خاصّ قطب نماست از نوعى كه در فصل مربوط به جغرافياى دريانوردى با آن آشنا شده‌ايم .